औरंगाबादचा नानखलिया म्हणजे नेमकं काय?

छत्रपती संभाजीनगर, म्हणजेच पूर्वीचे औरंगाबाद, हे ऐतिहासिक वास्तू, संस्कृती आणि खाद्यपरंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे. शहराची खाद्यसंस्कृती सांगताना नानखलिया या पारंपरिक पदार्थाचा उल्लेख आवर्जून केला जातो.

नानखलियामध्ये मुख्यतः दोन गोष्टींचा समावेश होतो—नान आणि खलिया (कळिया). तंदूरमध्ये भाजलेला खास नान आणि मसालेदार मांसाची रस्सा-ग्रेव्ही यांचा संगम म्हणजे नानखलिया. या पदार्थाने औरंगाबादच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीमध्ये आपले वेगळे स्थान निर्माण केले आहे.

नानखलियाचा इतिहास किती जुना आहे?

नानखलियाच्या इतिहासाबाबत एक लोकप्रिय ऐतिहासिक मान्यता प्रचलित आहे. या कथेनुसार त्याचा संबंध मोहम्मद बिन तुघलकाच्या देवगिरी-दौलताबादशी संबंधित काळाशी जोडला जातो.

इ.स. 1327 मध्ये दिल्लीचा सुलतान मोहम्मद बिन तुघलक याने आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरीकडे हलवण्याचा प्रयत्न केला. देवगिरीचे पुढे दौलताबाद असे नामकरण झाले. या काळात मोठ्या संख्येने सैनिक, दरबारी आणि सामान्य नागरिकांचा दख्खनकडे प्रवास झाला.

मोठ्या संख्येने लोकांसाठी सहज उपलब्ध होईल आणि मोठ्या प्रमाणावर तयार करता येईल अशा खाद्यपदार्थांची गरज होती. मांस, मसाले आणि इतर घटक एकत्र करून मोठ्या भांड्यात शिजवण्याची परंपरा याच काळाशी जोडली जाते.

मात्र, नानखलियाची निश्चित उत्पत्ती याच एका घटनेतून झाली, याचे ठोस ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे तुघलक काळाशी जोडली जाणारी ही कथा लोकप्रिय ऐतिहासिक मान्यता म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

औरंगाबाद आणि नानखलियाचे नाते कसे निर्माण झाले?

औरंगाबादचा इतिहास अनेक राजवटी आणि संस्कृतींच्या संगमाचा इतिहास आहे. मलिक अंबरने खडकी शहराचा विकास केला. पुढे हे शहर फतेहनगर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

इ.स. 1653 मध्ये औरंगजेब दख्खनचा सुभेदार असताना त्याने या शहराला आपले महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र बनवले आणि शहराला औरंगाबाद हे नाव मिळाले.

मुघल, दख्खनी आणि स्थानिक संस्कृतींच्या सततच्या संपर्कामुळे शहराच्या खाद्यपरंपरेतही अनेक बदल झाले. वेगवेगळ्या भागांतून आलेल्या स्वयंपाकाच्या पद्धती स्थानिक चवींशी मिसळल्या आणि कालांतराने औरंगाबादची स्वतःची खाद्यसंस्कृती विकसित झाली. याच परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून नानखलियाकडे पाहिले जाते.

नानखलियातील नान कसा असतो?

नानखलियातील नान हा सामान्य नानपेक्षा काहीसा वेगळा मानला जातो. पारंपरिक पद्धतीने तो तंदूरमध्ये भाजला जातो.

औरंगाबादी नानच्या काही पारंपरिक प्रकारांना पिवळसर रंग आणि विशिष्ट चव असते. पारंपरिक पाककृतींमध्ये हळद, गूळाचे पाणी किंवा इतर घटक वापरण्याचा उल्लेख आढळतो. मात्र आजच्या काळात प्रत्येक ठिकाणी नान बनवण्याची पद्धत आणि साहित्य वेगवेगळे असू शकते.

नानचा मऊपणा आणि खलियाच्या मसालेदार रस्स्यासोबत त्याची होणारी चव ही नानखलियाची खासियत मानली जाते.

खलिया म्हणजे काय?

नानखलियातील दुसरा आणि महत्त्वाचा भाग म्हणजे खलिया किंवा कळिया.

मांसाला विविध मसाले, दही, खोबरे, खसखस, काजू, मगज, चिरोंजी यांसारख्या घटकांसोबत शिजवून त्याचा घट्ट आणि स्वादिष्ट रस्सा तयार केला जातो. पारंपरिक पद्धतीत मांस बराच वेळ मंद आचेवर शिजवल्यामुळे त्याला विशेष चव आणि पोत मिळतो.

वेगवेगळ्या घरांमध्ये आणि खानावळींमध्ये खलियाची पाककृती वेगळी असू शकते. त्यामुळे नानखलियाची चवही ठिकाणानुसार बदलताना दिसते.

लग्नसमारंभ आणि दावतांमध्ये नानखलियाचे विशेष महत्त्व

नानखलिया हा केवळ रोजच्या जेवणातील पदार्थ नाही. पारंपरिक पद्धतीने तो लग्नसमारंभ, कौटुंबिक कार्यक्रम आणि विशेष दावतींमध्ये तयार केला जातो.

विशेष प्रसंगी तयार होणाऱ्या नानमध्ये दूध, खवा, मध किंवा इतर समृद्ध घटकांचा वापर करण्याच्या काही पारंपरिक पद्धती आढळतात.

त्यामुळे नानखलिया हा केवळ एक पदार्थ न राहता औरंगाबादच्या पाहुणचाराच्या संस्कृतीचा एक भाग बनला आहे.

नानखलिया आणि छत्रपती संभाजीनगरची खाद्यसंस्कृती

छत्रपती संभाजीनगरचा इतिहास हा केवळ किल्ले आणि ऐतिहासिक वास्तूंपुरता मर्यादित नाही. शहराच्या खाद्यसंस्कृतीतही अनेक शतकांच्या इतिहासाचे प्रतिबिंब दिसते.

मुघल आणि दख्खनी पाककलेचा प्रभाव, स्थानिक मराठी खाद्यपरंपरा आणि विविध समाजांच्या पाककृती यांचा संगम शहराच्या खाद्यविश्वात पाहायला मिळतो. नानखलिया हे या सांस्कृतिक मिश्रणाचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

आजही नानखलियाची लोकप्रियता कायम

काळ बदलला, शहराचा विस्तार झाला आणि खाद्यपदार्थांच्या अनेक नवीन प्रकारांची भर पडली. मात्र पारंपरिक नानखलियाची लोकप्रियता आजही कायम आहे.

छत्रपती संभाजीनगरला भेट देणाऱ्या खाद्यप्रेमींसाठी नानखलिया हा एक खास अनुभव मानला जातो. शहरातील जुन्या भागांमध्ये आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ देणाऱ्या ठिकाणी आजही हा पदार्थ मिळतो.

जगातील 10 अद्भुत घरे; कुठे धबधब्यावर तर कुठे ड्रॅगनसारखी दिसते वास्तू!

निष्कर्ष

नानखलिया हा छत्रपती संभाजीनगरच्या खाद्यसंस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्याच्या इतिहासाबाबत तुघलक काळ आणि देवगिरी-दौलताबादशी जोडलेली लोकप्रिय कथा सांगितली जाते; मात्र त्याची निश्चित उत्पत्ती एका विशिष्ट काळात झाली, असे ठामपणे सांगण्यासाठी अधिक ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत.

इतिहास, दख्खनी संस्कृती, मुघलकालीन प्रभाव आणि स्थानिक पाककलेचा संगम असलेला नानखलिया आजही औरंगाबादच्या जुन्या खाद्यपरंपरेची आठवण करून देतो. एका ताटातला नान आणि खलिया म्हणजे केवळ चव नाही, तर छत्रपती संभाजीनगरच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची खाद्यकहाणी आहे.